Wondverzorging in noodsituaties: stap voor stap

In een noodsituatie zijn wonden een van de meest voorkomende verwondingen. Of het nu gaat om snijwonden door glasscherven, schaafwonden door een val of diepe wonden door rondvliegend puin: correcte wondverzorging is essentieel om infectie te voorkomen en genezing te bevorderen. Wanneer professionele medische hulp niet direct beschikbaar is, moet je zelf in staat zijn om wonden adequaat te behandelen. In dit artikel doorlopen we stap voor stap het proces van wondverzorging, van beoordeling tot nazorg, en bespreken we wanneer professionele hulp noodzakelijk is.

Stap 1: Beoordeel de situatie en de wond

Voordat je een wond gaat behandelen, is het belangrijk om de situatie te beoordelen:

• Is de omgeving veilig? Zorg dat er geen direct gevaar is voor jou of het slachtoffer voordat je begint met behandelen.
• Hoe ernstig is de wond? Maak een snelle inschatting. Is het een oppervlakkige schaafwond of een diepe snijwond? Bloedt het hevig of is het beheersbaar?
• Zijn er andere verwondingen? Controleer of het slachtoffer geen ernstigere verwondingen heeft die voorrang hebben, zoals een bewusteloosheid, ademhalingsproblemen of ernstige bloedingen elders.

Bij ernstige verwondingen geldt altijd: bel eerst 112 en start met levensreddende handelingen voordat je je richt op wondverzorging.

Stap 2: Hygiëne - bescherm jezelf en het slachtoffer

Infectiepreventie begint bij jou als hulpverlener. Vuile handen die in contact komen met een open wond kunnen bacterien overbrengen en infectie veroorzaken:

• Was je handen grondig met water en zeep als dat beschikbaar is. Was minimaal 20 seconden.
• Geen water beschikbaar? Gebruik Sanicur Desinfecterende Handgel om je handen te desinfecteren. Een compact flesje van 50 ml past in elke EHBO-set.
• Trek wegwerphandschoenen aan als je die hebt. Dit beschermt zowel jou als het slachtoffer tegen kruisinfecties.
• Gebruik Care Plus Hygiene Handy Wash Wipes als alternatief om je handen te reinigen wanneer je geen toegang hebt tot water of handgel.

In een noodsituatie is het niet altijd mogelijk om perfect hygienisch te werken. Doe wat je kunt met de middelen die je hebt, elke stap richting schone handen vermindert het infectierisico.

Stap 3: Stop de bloeding

De meeste wonden bloeden. Het stoppen van de bloeding is de eerste behandelstap:

Bij lichte tot matige bloedingen

1. Druk stevig op de wond met een schoon gaaskompres of een schone doek. Gebruik bij voorkeur steriel materiaal uit je EHBO-set.
2. Houd de druk minimaal 10 minuten aan zonder tussentijds te controleren. Het kost tijd voordat het bloed stolt.
3. Leg het gewonde lichaamsdeel hoger dan het hart als dat mogelijk is. Dit vermindert de bloeddruk op de wond.
4. Als het kompres doordrenkt raakt, leg een tweede kompres bovenop het eerste. Verwijder het eerste kompres niet, dat verstoort de stolling.

Bij ernstige, levensbedreigende bloedingen

Als directe druk onvoldoende is om de bloeding te stelpen, vooral bij verwondingen aan armen of benen, kan een tourniquet levensreddend zijn:

• Leg de tourniquet 5-7 centimeter boven de wond aan, nooit op een gewricht.
• Draai de tourniquet strak aan totdat de bloeding stopt.
• Noteer het exacte tijdstip van aanleggen op de tourniquet of op de huid van het slachtoffer.
• Verwijder de tourniquet nooit zelf. Laat dit over aan professionele hulpverleners.

Een tourniquet is een essentieel onderdeel van een uitgebreide EHBO-set. Oefen vooraf hoe je hem correct aanlegt, in een stressvolle situatie is er geen tijd om de handleiding te lezen.

Stap 4: Reinig de wond

Zodra de bloeding onder controle is, reinig je de wond om vuil, bacterien en vreemde deeltjes te verwijderen:

• Spoel de wond met schoon, stromend water. Houd de wond minimaal 2 minuten onder de kraan of giet schoon water uit een fles over de wond.
• Verwijder zichtbaar vuil zoals grind, splinters of glasdeeltjes voorzichtig met een pincet. Desinfecteer de pincet eerst met alcohol of door de punt kort door een vlam te halen.
• Gebruik geen alcohol, waterstofperoxide of jodium direct in de wond. Deze middelen kunnen gezond weefsel beschadigen en de genezing vertragen. Gebruik ze alleen op de huid rondom de wond.
• In noodsituaties zonder schoon water: Gebruik antiseptische doekjes of een mild antiseptisch middel verdund met water. Zelfs niet-steriel water is beter dan een wond helemaal niet reinigen.

Wanneer niet spoelen

Spoel niet als de wond hevig bloedt en directe druk nodig is. Stop eerst de bloeding. Bij diepe steekwonden of wonden met een voorwerp erin (glas, metaal) laat je het voorwerp zitten en reinig je alleen rondom de wond. Het verwijderen van een ingebed voorwerp kan de bloeding verergeren.

Stap 5: Desinfecteer de wondomgeving

Na het reinigen desinfecteer je de huid rondom de wond om het risico op infectie verder te verkleinen:

• Breng een antiseptisch middel aan op de intacte huid rondom de wond, niet in de wond zelf.
• Gebruik hiervoor de antiseptische doekjes of het desinfectiemiddel uit je EHBO-set, zoals die uit de Care Plus First Aid Kits.
• Laat het middel even intrekken voordat je de wond verbindt.

Stap 6: Verbind de wond

Een goed verband beschermt de wond tegen vervuiling, houdt het wondbed vochtig en absorbeert wondvocht:

Bij kleine wonden

Een pleister is voldoende. Zorg dat het absorberend gedeelte de wond volledig bedekt. Gebruik waterbestendige pleisters als de wond nat kan worden.

Bij grotere wonden

1. Leg een steriel gaaskompres op de wond. Het kompres moet de wond ruim bedekken.
2. Fixeer het kompres met hechtpleister of tape aan alle zijden.
3. Bij wonden op ledematen kun je het kompres fixeren met een zwachtel. Wikkel van onder naar boven en van het lichaam af. Zorg dat het verband stevig zit maar niet te strak, controleer of vingers of tenen warm blijven en normaal aanvoelen.

Bij diepe wonden die gehecht moeten worden

Als je geen toegang hebt tot medische hulp, kun je steristrips (wondsluitingspleisters) gebruiken om de wondranden bij elkaar te brengen. Dit is geen vervanging voor hechten maar kan de wond tijdelijk sluiten en de genezing bevorderen.

Stap 7: Nazorg en monitoring

Na de eerste behandeling is het belangrijk om de wond te blijven monitoren op tekenen van infectie:

• Verwissel het verband dagelijks of vaker als het vuil of nat wordt. Was je handen voor elke verbandwissel.
• Controleer op infectietekenen: toenemende roodheid rondom de wond, zwelling, warmte, pijn die erger wordt in plaats van beter, pus of een nare geur.
• Let op koorts. Koorts in combinatie met een wond kan wijzen op een infectie die het lichaam binnendringt.
• Houd de wond schoon en droog. Bij douchen kun je de wond afdekken met een waterdichte pleister of plastic folie.

Wanneer is professionele hulp noodzakelijk?

Sommige wonden kun je niet zelf adequaat behandelen. Zoek zo snel mogelijk professionele medische hulp in de volgende situaties:

• De bloeding stopt niet na 15-20 minuten directe druk.
• De wond is diep (dieper dan 5 mm) of de wondranden staan ver uiteen.
• Er zitten vreemde voorwerpen in de wond die je niet kunt verwijderen.
• De wond is veroorzaakt door een dierenbeet. Bijtwonden hebben een hoog infectierisico en vereisen vaak antibiotica en een tetanusprik.
• De wond is sterk vervuild met aarde, roest of ander materiaal en je kunt het niet volledig verwijderen.
• Je ziet tekenen van infectie: rode strepen die vanuit de wond richting het hart lopen, koorts, toenemende pijn.
• Het slachtoffer is niet gevaccineerd tegen tetanus of de vaccinatie is meer dan 10 jaar geleden.
• De wond zit op het gezicht, bij een gewricht of op de handen. Onjuiste genezing kan hier functionele beperkingen veroorzaken.

Zorg dat je voorbereid bent

Correcte wondverzorging begint met de juiste materialen en kennis. Zorg dat je EHBO-set compleet is met gaaskompressen, zwachtels, pleisters, desinfectiemiddel, handschoenen en een tourniquet. Bekijk onze EHBO-collectie voor complete EHBO-kits van Care Plus en losse artikelen. Oefen de stappen in dit artikel zodat je in een noodsituatie snel en adequaat kunt handelen.