Nucleair incident: wat moet je weten?

Nederland heeft geen actieve kerncentrale voor grootschalige elektriciteitsproductie meer sinds de sluiting van Dodewaard in 1997, maar de kerncentrale Borssele in Zeeland is nog operationeel en levert stroom aan het net. Bovendien liggen er net over de grens meerdere kerncentrales die bij een incident directe gevolgen kunnen hebben voor Nederland. De Belgische centrales Doel (nabij Antwerpen) en Tihange (nabij Luik) zijn jarenlang onderwerp van zorg geweest vanwege scheurtjes in de reactorvaten. Hoe reëel is het risico van een nucleair incident? En wat moet je weten om je gezin te beschermen? In dit artikel bespreken we de feiten, op basis van informatie van de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) en de Rijksoverheid.

Kerncentrales in en nabij Nederland

Om het risico te begrijpen, is het belangrijk te weten welke nucleaire installaties relevant zijn voor Nederland:

In Nederland

• Kerncentrale Borssele (Zeeland): operationeel sinds 1973. Levert circa 3-4% van de Nederlandse elektriciteit. De vergunning loopt tot 2033. Wordt gereguleerd en gecontroleerd door de ANVS.
• Onderzoeksreactoren: in Delft (TU Delft) en Petten (NRG) staan kleinere onderzoeksreactoren. De reactor in Petten produceert medische isotopen die wereldwijd worden gebruikt.

In België (dichtst bij Nederland)

• Kerncentrale Doel: gelegen aan de Schelde, slechts 3 kilometer van de Nederlandse grens. Vier reactoren, waarvan Doel 3 en Doel 4 het langst operationeel blijven. Doel 1 en 2 zijn in 2015 gesloten. Op circa 60 kilometer van Breda en 80 kilometer van Rotterdam.
• Kerncentrale Tihange: gelegen nabij Luik, op circa 130 kilometer van Maastricht. Drie reactoren. Tihange 2 is jarenlang in het nieuws geweest vanwege waterstofvlokken (scheurtjes) in het reactorvat.

In Duitsland

Duitsland heeft in april 2023 al zijn kerncentrales gesloten als onderdeel van de Energiewende. De voormalige centrales in Lingen en Brokdorf vormen geen operationeel risico meer, maar de ontmanteling duurt nog jaren.

Wat kan er misgaan bij een kerncentrale?

Nucleaire incidenten worden geclassificeerd op de INES-schaal (International Nuclear Event Scale), van 0 (geen veiligheidsbetekenis) tot 7 (zwaar ongeval, zoals Tsjernobyl en Fukushima). De belangrijkste risicoscenario's:

• INES 1-3 (incident): technische storingen, kleine lekkages van radioactief materiaal binnen de centrale. Geen directe gevolgen voor de omgeving.
• INES 4-5 (ongeval): significante vrijkomst van radioactief materiaal. Mogelijke evacuatie van de directe omgeving. Gevolgen voor de volksgezondheid zijn beperkt maar reëel.
• INES 6-7 (zwaar ongeval): kernsmelt met grote vrijkomst van radioactief materiaal. Langdurige besmetting van een groot gebied. Evacuatie, schuilmaatregelen en jodiumtabletten noodzakelijk.

De kans op een INES 6-7 ongeval bij een westerse kerncentrale is extreem klein dankzij meervoudige veiligheidssystemen. Maar Fukushima (2011) heeft laten zien dat ook in technologisch geavanceerde landen het ondenkbare kan gebeuren.

Jodiumtabletten: hoe werken ze?

Bij een nucleair incident kan radioactief jodium (jodium-131) vrijkomen. Dit wordt via inademing of voedsel opgenomen door de schildklier, wat op termijn schildklierkanker kan veroorzaken. Kaliumjodide-tabletten (jodiumtabletten) verzadigen de schildklier met niet-radioactief jodium, waardoor radioactief jodium niet meer kan worden opgenomen.

Belangrijke feiten over jodiumtabletten

• Wie moet ze innemen: de Rijksoverheid adviseert jodiumtabletten voor iedereen tot 40 jaar en voor zwangere en zogende vrouwen. Boven de 40 is het risico op schildklierkanker door radioactief jodium zeer klein.
• Wanneer innemen: alleen op instructie van de overheid, via NL-Alert of de calamiteitenzender. Niet op eigen initiatief innemen.
• Hoe snel: de tabletten zijn het meest effectief als ze worden ingenomen vlak voordat of direct nadat de radioactieve wolk passeert. Binnen 2 uur na blootstelling is de bescherming nog circa 80%. Na 8 uur is het effect verwaarloosbaar.
• Dosering: volwassenen en kinderen boven 12: 2 tabletten (130 mg kaliumjodide). Kinderen 3-12: 1 tablet. Kinderen onder 3: halve tablet. Zuigelingen: kwart tablet.
• Houdbaarheid: jodiumtabletten zijn minimaal 10 jaar houdbaar bij juiste opslag (droog, kamertemperatuur, in originele verpakking).

In Nederland zijn jodiumtabletten gratis verstrekt aan huishoudens in een straal van 100 kilometer rond de kerncentrales Borssele, Doel en Tihange. Heb je geen tabletten ontvangen of ben je ze kwijtgeraakt? Ze zijn verkrijgbaar bij de apotheek en via de ANVS-website.

Schuilen bij een nucleair incident

Bij een nucleair incident is schuilen in de meeste gevallen effectiever dan vluchten. De overheid kan via NL-Alert een schuiladvies afgeven. Schuilen vermindert je blootstelling aan straling aanzienlijk:

• Ga naar binnen: sluit alle ramen, deuren en ventilatieopeningen. Zet mechanische ventilatie uit.
• Blijf in het midden van het gebouw: muren en verdiepingsvloeren bieden bescherming tegen straling. Een kelder biedt de beste bescherming.
• Stenen gebouwen: bieden betere bescherming dan houten constructies. Een gemiddeld Nederlands bakstenen huis reduceert de stralingsdosis met circa 50%. Een kelder met betonnen wanden tot 90%.
• Vermijd ramen: glas biedt nauwelijks bescherming.
• Neem jodiumtabletten in: maar alleen op instructie van de overheid.
• Luister naar de noodradio: volg de instructies van de calamiteitenzender. De overheid geeft aan wanneer het veilig is om naar buiten te gaan.

Na blootstelling: wat doe je?

Als je buiten bent geweest tijdens een radioactieve neerslag:

1. Ga naar binnen zodra mogelijk.
2. Trek je kleding uit en stop deze in een plastic zak. Dit verwijdert tot 90% van de radioactieve deeltjes op je kleding.
3. Douche grondig met warm water en zeep. Was je haar met shampoo (geen conditioner, dat bindt deeltjes). Blaas je neus, reinig je oren en spoel je ogen.
4. Trek schone kleding aan.
5. Eet en drink niets dat buiten is geweest en mogelijk besmet is.

De rol van de ANVS

De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) is de onafhankelijke toezichthouder op nucleaire veiligheid in Nederland. De ANVS houdt toezicht op de kerncentrale Borssele, de onderzoeksreactoren en het transport van radioactief materiaal. Bij een nucleair incident coördineert de ANVS de technische advisering aan de overheid. Op anvs.nl vind je actuele informatie over nucleaire veiligheid, jodiumtabletten en noodplannen.

Bereid je voor zonder paniek

Een nucleair incident in Nederland is zeer onwaarschijnlijk maar niet onmogelijk. De voorbereiding is eenvoudig: zorg dat je jodiumtabletten in huis hebt, weet hoe je moet schuilen, en heb een noodradio om instructies van de overheid te volgen. Bij RampReady vind je noodpakketten die je helpen om voorbereid te zijn op elk scenario. Voor officiële informatie over nucleaire veiligheid, bezoek de website van de ANVS.