Koken tijdens noodsituaties

Koken zonder stroom of gas: zo bereid je een warme maaltijd als alles uitvalt

Het is een gewone doordeweekse avond. Het water voor de pasta staat bijna te koken, en dan is het ineens donker. De lampen zijn uit, de koelkast zoemt niet meer en je kookplaat stopt met werken. Je wacht even, want meestal is het binnen een paar minuten voorbij. Maar dit keer niet. Na een half uur dringt het tot je door: er komt vanavond geen warm eten op tafel, tenzij je iets anders hebt om op te koken.

Zo'n avond is echt gebeurd. Op 13 november 2017 raakte een Apache-helikopter bij Zoelmond een hoogspanningskabel, en ruim 24.000 huishoudens in het Rivierengebied zaten die avond ruim zes uur zonder stroom. Ik was beroepsmatig bij dat incident betrokken. Wat me is bijgebleven, is hoe snel de gewone dingen stilvielen. In de supermarkt kon je niet meer afrekenen, en wie op inductie kookte, kreeg geen pan water meer warm. En dat terwijl zes uur nog relatief kort is.

Wij koken thuis zelf ook op inductie. Daarom staat er bij ons een Esbit-kookset klaar, een klein brandertje waarmee we water koken en noodmaaltijden opwarmen, los van het stopcontact en los van de gasleiding. Het is geen groot ding om te regelen, maar het maakt een wereld van verschil als de stroom een dag of langer wegblijft. Hieronder lees je hoe jij het regelt: welke brander bij je past, hoeveel brandstof je nodig hebt, waar je veilig kookt en welk eten het makkelijkst is.

Wat werkt er nog als de stroom uitvalt?

We staan er zelden bij stil hoeveel er in de keuken op stroom draait. De inductieplaat, de elektrische kookplaat, de oven, de magnetron, de waterkoker, de airfryer: ze vallen allemaal tegelijk uit. Veel mensen hebben daar geen back-up voor, en dat is ook niet zo vreemd. Je merkt pas hoe nodig het is als je honger begint te krijgen.

Kook je op gas, dan heb je geluk. Zolang er gas uit de leiding komt, blijft je fornuis gewoon werken. Alleen de elektrische ontsteking doet het niet meer, maar dat los je op met een lucifer of aansteker, zoals de handleiding van je fornuis het beschrijft. Valt ook het gas weg, of kook je op inductie, dan heb je iets nodig wat helemaal los staat van het net en de leiding. Gelukkig zijn er een paar goede opties:

Manier van koken	Werkt zonder stroom en aardgas?	Waar	Let op
Gasbrander op een patroon	Ja	Liefst buiten, anders in een geventileerde ruimte	Patroon moet bij de brander passen; bewaar een reserve patroon
Esbit-brander met brandstoftabletten	Ja	Liefst buiten, anders in een geventileerde ruimte	Kleiner vermogen, vooral voor water en één pan
Barbecue (houtskool of gas)	Ja	Alleen buiten	Nooit binnen, ook niet in de garage of schuur
Powerstation met kookplaat of waterkoker	Zolang de accu vol is	Binnen	Werkt alleen als het vermogen past
Koud eten	Ja	Overal	Zorg dat er elke dag iets is wat je zonder vuur eet

Gasbrander of Esbit: allebei een goede keuze

Vraag je mij waarop je het beste kunt koken als de stroom uitvalt, dan noem ik er twee: een gasbrander en een Esbit. Ze werken allebei zonder stroom en zonder gasleiding. Welke het beste bij je past, hangt vooral af van waar jij je prettig bij voelt.

De gasbrander: vertrouwd en krachtig

Bij een gasbrander hebben de meeste mensen meteen een beeld. Je ziet hem bijvoorbeeld op de camping en bij vrienden in de tuin, en hij werkt zoals je fornuis thuis: knop open, vlam erbij, pan erop. Daardoor voelt hij vertrouwd, en dat is meer waard dan je denkt. Een brander die je durft te gebruiken, gebruik je ook echt. Hij is bovendien krachtig, dus je kookt snel water of warmt een pan soep op voor het hele gezin.

Onze Gasbrander Butaan werkt op een los butaanpatroon van 190 gram. Dat patroon zit er niet bij, dus koop het meteen mee. Kijk dan ook even of het past, want niet elk patroon past op elke brander. Daar wil je achter komen in de winkel, niet op de avond dat het licht uitgaat.

De Esbit: klein en altijd te gebruiken

Een Esbit brander kennen de meeste mensen niet, en dat vind ik eigenlijk jammer. Het is een klein brandertje waarop je een vaste brandstoftablet van 14 gram aansteekt. Er is geen gas in huis, er is niets wat kan lekken, en een pakje tabletten neemt bijna geen ruimte in. Je zet hem in de kast en hij ligt er jaren later nog en is direct te gebruiken.

Het vermogen is kleiner dan dat van een gasbrander, dus voor een pan pasta voor vier personen is hij niet gemaakt. Maar om water te koken voor een noodmaaltijd of een kop thee is hij ruim genoeg, en daar gaat het in een noodsituatie meestal om. De Esbit Kookset Solid Fuel 585 ml is een brander met pan in één, handig voor één of twee personen. Kook je voor meer mensen, dan is de Esbit Solid Fuel Kookset 1100 ml een betere keuze. Wil je de twee naast elkaar zien, lees dan onze review van de Esbit-kooksets.

En de barbecue in je tuin?

Die kun je ook gewoon gebruiken. Ik heb er zelf een paar staan, en als de stroom het niet doet, zijn die buiten een prima kookplek. Zet er een pan of ketel op en je kookt water, warmt soep op of bakt wat er nog in de koelkast ligt. Het enige wat telt: hij blijft buiten. Daarover verderop meer.

Kun je koken op een powerstation?

Heb je een powerstation, dan ligt die vraag voor de hand. Het antwoord is: soms, als het past. Een waterkoker of kookplaat vraagt al snel 1.000 tot 2.000 watt, en veel powerstations leveren dat niet. Onze Powerplus Wallaby geeft bijvoorbeeld maximaal 300 watt. Dat is genoeg voor je telefoon, een lamp en een laptop, maar een waterkoker krijg je er niet mee aan de praat.

Levert jouw powerstation wel genoeg vermogen, dan kan het prima. Een liter water aan de kook brengen kost ongeveer 0,1 kilowattuur, dus een flink powerstation trek je daar niet meteen mee leeg. Bedenk wel dat elke liter afgaat van de stroom voor je telefoon, je licht en je radio. Kijk dus eerst wat jouw apparaat maximaal levert en wat je kookplaat of waterkoker vraagt.

Hoeveel brandstof heb je nodig?

Hoeveel brandstof je nodig hebt, is lastiger te zeggen dan je zou verwachten. Hoeveel je verbruikt, hangt af van de wind, de buitentemperatuur, je pan en of er een deksel op zit. Wat wel helpt, is weten wat de fabrikanten opgeven, en dat aanvullen met je eigen ervaring.

Volgens Esbit brandt één tablet van 14 gram ongeveer twaalf minuten, en brengt hij een halve liter water in zo'n acht minuten aan de kook. Zelf heb ik voor één persoon meestal genoeg aan één tablet voor wat ik wil maken. Reken voor één persoon dus ruwweg op één tablet per warme maaltijd of per halve liter water. Met een pakje Esbit Solid Fuel tabletten 6x14g kook je zo zes keer.

Een gasbrander verbruikt op vol vuur ongeveer 200 gram gas per uur, dus een patroon van rond de 200 gram is na zo'n uur leeg. Dat klinkt kort, maar een liter water kook je in een paar minuten. Gebruik je de brander vooral om water te koken en eenvoudige maaltijden op te warmen, dan doe je met één patroon een paar dagen. Voor een gezin, of voor een hele week, heb je er waarschijnlijk meer nodig.

De beste manier om het echt te weten, is het uitproberen. Kook met een nieuw patroon of een nieuw pakje tabletten een paar dagen je ontbijt, thee en avondeten, en tel hoe lang je ermee doet. Dan weet je wat jouw huishouden nodig heeft. De overheid adviseert je voor te bereiden op minimaal 72 uur. Wij adviseren liever een week, dus reken je brandstof daarop, en leg er altijd een reservepatroon of een extra pakje tabletten bij.

Brandstof sparen gaat bijna vanzelf als je een paar gewoontes aanhoudt. Doe altijd een deksel op de pan, kook niet meer water dan je nodig hebt en kies maaltijden die alleen heet water vragen. Kook je toch wat te veel, giet het overschot dan in een thermosfles. Dan heb je straks zonder nieuwe brandstof heet water voor thee of een kop soep.

Buiten koken, of binnen als het niet anders kan

Als het even kan, kook dan buiten. Dat is de basis. Daar hoopt zich niets op en heb je geen last van damp of rook in huis. Maar we snappen ook dat dat niet altijd lukt. Misschien heb je geen balkon of tuin, is er te weinig ruimte, of regent het pijpenstelen en is het koud. Dan kun je ook binnen koken op een gasbrander of Esbit, in een ruimte waar frisse lucht bij kan. Zet een raam open en kook niet in een kleine, dichte ruimte.

Voor een barbecue, een generator of open vuur ligt dat anders: die horen nooit binnen. Ook niet in de garage, de schuur of onder een dichte overkapping. Daarbij komt veel koolmonoxide vrij, een gas dat je niet ruikt en niet ziet, en dat zich in een afgesloten ruimte snel ophoopt. Het kan dodelijk zijn. Ook gewoon koken op gas maakt een beetje koolmonoxide, en daarom adviseren we binnen altijd te ventileren. Een koolmonoxidemelder raden we sterk aan, zeker als je in een noodsituatie anders kookt dan je gewend bent. Wij verkopen ze zelf niet, maar je vindt ze bij de bouwmarkt.

Verder gelden de gewone regels voor een open vlam. Zet de brander stabiel op een vlakke, hittebestendige ondergrond, en houd gordijnen, keukenpapier en verpakkingen uit de buurt. Dat geldt ook voor kinderen en huisdieren. Laat een brander nooit alleen branden, ook niet even. En bewaar je gaspatronen en brandstoftabletten koel, droog en buiten bereik van kinderen, dus niet in de volle zon of naast de verwarming.

Eten dat weinig vuur nodig heeft

Zonder je normale keuken wil je geen uur aan het fornuis staan. Het makkelijkst is eten dat snel klaar is, of dat helemaal niet gekookt hoeft te worden.

Gevriesdroogde maaltijden zijn daarin het eenvoudigst: je kookt water, giet het in de zak en laat het even staan. Zo werken de maaltijden van Real Turmat en Lyofood in onze noodmaaltijden. Couscous, havermout, noedels en instantsoep vragen ook weinig meer dan heet water. Rijst en pasta kunnen ook, maar die moeten langer koken en kosten dus meer brandstof. Droge bonen kun je beter laten liggen als je snel klaar wilt zijn: die moeten eerst weken en daarna lang koken.

Houd daarnaast rekening met eten dat je koud kunt eten, voor als koken even niet lukt of als je brandstof wilt sparen. Conserven met bonen, vis of groente zijn al gaar. Knäckebröd of crackers met pindakaas houden lang. En soep uit blik kun je ook gewoon koud eten. Lekker is anders, maar het vult en je hebt er iets aan. Hoe je zo'n voorraad opbouwt, lees je in onze gids over een noodvoorraad samenstellen. Twijfel je tussen eten uit de supermarkt en kant-en-klare noodmaaltijden, dan helpt noodmaaltijden kiezen je verder.

Zo kan een dag zonder stroom eruitzien als je zuinig kookt:

Moment	Voorbeeld	Vuur nodig?
Ontbijt	Havermout met heet water, of muesli met houdbare melk	Kort, of niet
Lunch	Knäckebröd met pindakaas, vis of bonen uit blik	Nee
Avondeten	Gevriesdroogde maaltijd, of couscous met groente uit blik	Ja, alleen water koken
Tussendoor	Noten, repen, gedroogd fruit, thee of bouillon	Alleen voor warme drank

Denk ook aan wat jouw huishouden extra nodig heeft, zoals babyvoeding, dieetvoeding of voer voor je huisdier. En kies eten dat je gezin echt lust. Een noodmaaltijd die niemand wil eten, blijft liggen, hoe voedzaam hij ook is.

Eerst de koelkast, dan de vriezer, dan je voorraad

Zodra de stroom uitvalt, begint je koelkast op te warmen en gaat je vriezer langzaam ontdooien. Eet daarom eerst wat het snelst bederft, zoals vlees, vis en zuivel uit de koelkast, en houd de deuren zoveel mogelijk dicht, zodat de kou langer binnen blijft. Daarna is de vriezer aan de beurt, en pas als laatste je houdbare noodvoorraad. Hoe lang eten zonder stroom goed blijft, lees je in eten bewaren bij stroomuitval.

Water koken voor eten en drinken

Je brander is in een noodsituatie ook je waterkoker. Reken op 3 liter water per persoon per dag om te drinken, te koken en je te wassen. Hoe je dat opslaat, lees je in hoeveel water heb je nodig in een noodsituatie.

Krijg je een kookadvies van je drinkwaterbedrijf, breng het water dan aan de kook en laat het 3 minuten doorkoken. Koken doodt bacteriën, virussen en parasieten, maar haalt geen chemische stoffen uit het water. Moet je water uit een andere bron halen, dan heb je ook een waterfilter nodig. Welk filter bij jou past, zoek je uit met de waterfilter-keuzehulp. Wat je bij een kookadvies verder doet, lees je in advies om drinkwater te koken. Volg bij twijfel altijd de informatie van je drinkwaterbedrijf, de gemeente of NL-Alert, bijvoorbeeld via een noodradio als je telefoon en internet het niet doen.

Twee dingen die vaak misgaan

Een brander kopen voelt als de belangrijkste stap, en dat is het ook. Toch zien we dat het in de praktijk vaker misgaat bij twee andere dingen, en daardoor komen mensen voor nare verrassingen te staan op het moment dat het er echt op aankomt.

Het eerste is dat de kookset nog nooit gebruikt is. Dat begrijp ik goed: je koopt hem voor een moment waarvan je hoopt dat het nooit komt, dus hij verdwijnt in de kast. Maar wie zijn brander voor het eerst aansteekt als het al donker is en de stroom eruit ligt, ontdekt dan pas hoe hij werkt, of dat hij niet werkt. Steek je brander daarom één keer aan op een rustige dag en kook een noodmaaltijd, op het balkon, in de tuin of op de camping. Dan weet je hoe lang het duurt, hoeveel brandstof je gebruikt en of iedereen het eten lust.

Het tweede is dat er net één onderdeel ontbreekt. Een brander zonder passend gaspatroon, een laatste patroon dat halfleeg blijkt, een aansteker die het niet meer doet. Het zijn kleine dingen, maar zonder werkt de rest ook niet. Leg je kookspullen daarom bij elkaar en loop ze één keer na:

• een brander die werkt zonder stroom en gasleiding, met passende brandstof voor een week en een reserve;
• een stormaansteker en lucifers in een waterdicht zakje;
• een pan met deksel, zoals de Mestin Pannenset, of een fluitketel voor water;
• een mok, een lepel en een blikopener;
• een zaklamp of hoofdlamp, want bij stroomuitval kook je vaak in het donker;
• eten dat snel klaar is, en eten dat je koud eet;
• een koolmonoxidemelder in huis.

Wil je weten wat er naast je kookspullen nog in je noodpakket hoort? Gebruik dan de noodpakket-checklist. En wil je breder voorbereid zijn op stroomuitval, met licht, informatie en opladen, lees dan onze gids over voorbereiding op stroomuitval.

Begin met één keer koken

Je hebt geen complete campingkeuken nodig om zonder stroom warm te eten. Eén brander die je kent, brandstof met een reserve, een pan met deksel en eten dat ook koud kan: daarmee kom je een week door. Het verschil zit niet in hoeveel spullen je hebt, maar in of je ze al eens hebt gebruikt.

Mijn tip: steek deze week je brander aan en kook één noodmaaltijd. Heb je nog geen brander, kies dan de gasbrander als je iets vertrouwds wilt, of een Esbit-kookset als je iets kleins wilt dat jaren klaarligt. En wil je alles in één keer goed regelen, kijk dan naar onze complete noodpakketten en vul ze aan met de kookspullen die bij jouw huis passen.