Hoe werkt een waterfilter?

Op de verpakking van een waterfilter staat groot dat hij 99,99999 procent van de bacteriën tegenhoudt. Over virussen zwijgt diezelfde verpakking meestal, en dat is geen toeval: die gaan er dwars doorheen. Bij het goedkoopste filter net zo goed als bij het duurste. Hoe kan dat? En hoe werkt een waterfilter dan wel? Het antwoord zit in de bouw van het filter, en als je dat eenmaal weet, weet je ook welke gaten er in je watervoorziening overblijven en hoe je die dicht.

Een filter is een zeef, geen zuiveraar

Een waterfilter haalt niets uit je water. Hij duwt het water door een barrière waar bepaalde dingen niet langs passen, en houdt zo achter wat te groot is. Het water gaat door, het vuil blijft liggen. Eigenlijk net als een zeef.

Die barrière heeft een maat, uitgedrukt in micron. Een micron is een duizendste millimeter. Alles wat groter is dan die maat blijft achter, alles wat kleiner is gaat mee naar je beker. Daartussen zit niets. Er bestaat dan ook geen filter die "schoon water" maakt, alleen een filter met een bepaalde maat, en of die maat volstaat hangt af van wat er in jouw water zit.

Een zuiveringsmiddel doet iets heel anders. Een waterzuiveringstablet of een UV-lamp haalt niets weg, maar maakt onschadelijk wat er in het water zit. Zeven en zuiveren zijn twee verschillende handelingen, en dat is de reden dat je ze vaak achter elkaar gebruikt.

Voorfilteren doe je zelf, voordat je filter aan de beurt is

Grof vuil hoort niet bij je filter te komen. Zand, blad, slib en roest slibben de vezels dicht, en dan zit je met een duur stukje plastic waar niets meer doorheen wil. Bij echt troebel water kost dat je in één sessie een flink deel van de levensduur.

Haal het er dus vooraf uit, met wat je bij de hand hebt: een koffiefilter, een theedoek, een stuk textiel. Het hoeft niet mooi, het moet alleen de grotere stukken tegenhouden. Dit gebeurt buiten je filter om, dus geen enkel apparaat neemt je die handeling af. Het is de goedkoopste stap van het hele proces en tegelijk degene die het meeste scheelt.

De werking van een waterfilter in twee stappen

Het microvezelfilter doet het echte werk

Het hart van vrijwel elk draagbaar filter is een bundel holle microvezels, in het Engels hollow fiber. Dat zijn microscopisch kleine buisjes met gaatjes in de wand. Het water wordt door die wand geperst en komt er aan de binnenkant schoon uit. Wat groter is dan zo'n gaatje, blijft aan de buitenkant hangen.

De Amerikaanse gezondheidsdienst CDC hanteert twee grenzen die je zo kunt gebruiken. Een absolute poriegrootte van 1 micron of kleiner houdt parasieten tegen zoals giardia en cryptosporidium. Bij 0,3 micron of kleiner gaan ook de bacteriën eruit. De filters in ons assortiment zitten op 0,1 of 0,2 micron en blijven daar dus ruim onder.

Het carbonfilter pakt wat je proeft en ruikt

Veel filters hebben daarnaast een carbonfilter, ook wel actieve kool. Kool wordt verhit tot er miljoenen minuscule poriën in ontstaan, waardoor het oppervlak enorm wordt. Stoffen hechten zich daaraan vast, een proces dat adsorptie heet. Zo verdwijnen chloor, zware metalen en de stoffen die water muf of chemisch laten smaken uit het water.

Zo'n koolelement raakt op een gegeven moment vol, en terugspoelen helpt daar niet tegen. Het verzadigt bovendien merkbaar sneller dan het microvezelsysteem, dus het is meestal het onderdeel dat je als eerste vervangt. Kijk daarom voor je koopt of dat los kan. Bij de Care Plus Water Filter EVO en de TravelLine vervang je het carbonelement afzonderlijk. Bij de LifeStraw Peak Series Solo is het optioneel en koop je het er los bij.

Wat er wel uit je water gaat

Met een microvezelfilter en een carbonfilter samen houd je tegen:

• bacteriën zoals E. coli, salmonella en cholera
• parasieten zoals giardia en cryptosporidium
• zand, slib en zwevende deeltjes
• microplastics
• chloor en de smaak die daarbij hoort
• zware metalen zoals lood en kwik, via het carbonfilter

Voor water uit een sloot, een regenton of een vijver dekt dat het grootste deel van het probleem af.

Wat er dwars door je filter heen gaat

Virussen zijn te klein voor de gaatjes

Een virus meet gemiddeld zo'n 0,03 micron. Dat is vele malen kleiner dan de poriën van je filter, dus ze passeren zonder enige weerstand. De CDC zegt het onomwonden: draagbare microfilters verwijderen darmvirussen niet betrouwbaar. Op dit moment geldt dat voor alle gangbare draagbare filters.

Kijk in onze vergelijking van alle filters uit ons assortiment naar de regel "Virussen". Op één product na staat daar overal "nee". Dat komt niet doordat wij de verkeerde filters inkopen, het is natuurkunde.

Hier zit dan ook de reden dat wij een filter niet als losse oplossing adviseren. Waterzuiveringstabletten werken namelijk andersom: die filteren niets, maar doden via een chlooroplossing virussen, bacteriën en parasieten. Wat de een laat lopen, pakt de ander. De combinatie van deze twee is erg krachtig.

Zout krijg je er niet uit

Zout is opgelost in het water. Het is geen deeltje dat ergens tegenaan botst, dus een zeef doet er niets mee. Van zeewater of brak water maakt een waterfilter geen drinkwater.

Drinkbaar maken kan op zich wel, alleen niet met een filter. Daar heb je ontzilting voor nodig, via omgekeerde osmose of destillatie, en dat zijn installaties van een heel andere orde dan wat er in een noodpakket past. Woon je aan zee en denk je in geval van nood de zee wel te kunnen aanspreken met het filter dat je in huis hebt, dan is die vergissing levensgevaarlijk. Zeewater drinken versnelt uitdroging.

Chemische verontreiniging is een ander verhaal

Een carbonfilter vermindert bepaalde chemische stoffen, en verminderen is iets anders dan verwijderen. Voor lang niet alles werkt het bovendien. Bij een chemisch incident of een lekkage in de buurt is een waterfilter geen antwoord. Dan is het advies van je drinkwaterbedrijf en je veiligheidsregio leidend, en dat luidt in zo'n geval: gebruik dit water niet.

Daarom combineer je een filter met tabletten

De volgorde die wij aanhouden: eerst voorfilteren met een doek of koffiefilter, dan door het waterfilter, bij voorkeur een met carbonelement, en dan een waterzuiveringstablet in het schone water.

Het filter pakt de deeltjes en de smaak, het tablet pakt wat het filter laat lopen. Als bijvangst neemt het carbonelement een groot deel van het chloorsmaakje weg dat tabletten achterlaten, dus je water wordt er ook nog drinkbaarder van. Hoe die tabletten precies werken lees je in ons artikel over waterzuiveringstabletten.

De soorten waterfilters en wat dat voor de werking betekent

Het filterprincipe is bij vrijwel alle draagbare filters gelijk. Wat verschilt is hoe je het water door dat filterelement heen krijgt. Er moet namelijk kracht op staan, want uit zichzelf gaat water niet door een barrière van 0,1 micron. Die kracht komt van je longen, van je handen, van de zwaartekracht of van een pomp, en dat is het enige wat de types werkelijk van elkaar onderscheidt. Daaruit volgt alles: hoeveel water je per keer maakt, of je het kunt bewaren, en of je het voor anderen kunt doen.

Het rietjesfilter: jouw longen leveren de kracht

Je zuigt het water zelf door het filterelement, zoals je door een rietje drinkt. Er zit geen enkel bewegend deel in, er is niets dat kan lekken en er is niets dat je kwijt kunt raken. Daarmee is dit het meest storingsvrije type dat er is.

De keerzijde volgt uit dezelfde eenvoud. Je moet met je mond bij het water kunnen, dus je ligt op je knieën bij de sloot of je houdt het rietje in een emmer. Gefilterd water opvangen gaat niet, dus meenemen kan niet en iemand anders inschenken ook niet. En je merkt de doorstroomsnelheid hier het sterkst, want elke slok kost zuigkracht.

Voor één persoon onderweg is dit uitstekend, en in een vluchtrugzak weegt het bijna niets. In ons assortiment vallen de LifeStraw Peak Series Straw en de LifeStraw Sip in deze categorie.

Het knijpfilter: je handen leveren de kracht

Je vult een zak of fles, schroeft het filter erop en knijpt. De druk die je met je handen opbouwt duwt het water door de vezels, en aan de andere kant komt het schoon naar buiten. Omdat het filter aan één kant een standaard schroefdraad heeft, past hij vaak ook op een gewone PET-fles.

Dat is meteen de reden dat dit type zo populair is: je kunt het opvangen. Gefilterd water gaat in je fles, je veldfles of een pan, dus je maakt een voorraadje en je kunt het voor iemand anders doen. Datzelfde filter gebruik je bovendien vaak als rietje, in een drinkslang of opgehangen aan een zak, waardoor één aankoop meerdere gebruiksvormen dekt.

De Sawyer Squeeze is hiervan het bekendste voorbeeld, met een filtercapaciteit van 3,7 miljoen liter. De Sawyer Mini is de compactere broer: even snel met 1,5 liter per minuut, 56 gram in plaats van 85 gram, en goed voor 380.000 liter. Verder vallen de Care Plus Waterfilter, de Care Plus EVO, de LifeStraw Peak Solo en de TravelLine in deze groep.

De filterfles: het filter zit al in je drinkfles

Hier zit het filterelement in de dop of in een rietje binnen in de fles. Je schept de fles vol en drinkt eruit, en het filter doet zijn werk op het moment dat je zuigt of knijpt. Verder heb je niets bij je en hoef je niets in elkaar te zetten.

Wat je inlevert is volume. Je filtert niet meer dan er in de fles gaat, dus voor een gezin thuis tijdens een langere storing loop je daar snel tegenaan. Ook is het filterelement bij de meeste flessen kleiner, waardoor de levensduur in liters lager ligt dan bij een los knijpfilter.

Voor onderweg, in de auto of in een tas op het werk is dit de vorm met de laagste drempel, want er is niets om verkeerd te doen. Denk aan de LifeStraw Go 1L of de Sawyer waterfles met filter.

Het zwaartekrachtfilter: de zwaartekracht levert de kracht

Je vult een zak met ongefilterd water en hangt die op. Het gewicht van het water drukt het door het filterelement naar beneden, en via een slangetje met een kraantje of ventiel loopt het schone water in de pan, jerrycan of fles die je eronder zet. Onze modellen werken allemaal met één zak; het schone water vang je op in wat je zelf al hebt staan.

Dit is het enige type waarbij je zelf niets doet terwijl er water gemaakt wordt. Ophangen en weglopen. Bij een noodsituatie is dat meer waard dan het klinkt, want je handen zijn dan nodig voor koken, licht regelen of iemand helpen. Voor een huishouden telt dat volume ook aan: bij drie liter per persoon per dag zit je met vier personen op twaalf liter, en dat wil je niet zittend bij elkaar knijpen.

Wat je nodig hebt is een ophangpunt en hoogte. Hoe hoger de zak hangt ten opzichte van je opvangbak, hoe meer druk er op het filter staat en hoe sneller het loopt. Binnenshuis is een deurpost, een trapleuning of een haak aan de muur genoeg. Dit type is daarmee bij uitstek geschikt voor een vaste plek en juist onhandig als je in beweging bent.

In ons assortiment zijn dat de Sawyer SP160 met een zak van 3,8 liter en een Sawyer Mini als filterelement, de Katadyn BeFree 3L en de 6L-versie met een draagband om op te hangen, en de LifeStraw Peak Gravity 3L.

UV-zuivering werkt heel anders

Een UV-zuiveraar houdt niets tegen, want hij filtert niet. Hij beschijnt het water met ultraviolet licht, en dat licht beschadigt het erfelijk materiaal van bacteriën, parasieten en virussen zo dat ze zich niet meer kunnen vermenigvuldigen. Ziekmakend zijn ze daarna niet meer. Virussen dus ook, en dat is het gat dat een filter juist openlaat.

Voorwaarde is helder water. Zwevende deeltjes werpen schaduw, en achter die schaduw overleeft een ziekteverwekker het gewoon. Bij troebel water filter je dus eerst en zuiver je daarna. Verder heb je stroom nodig in de vorm van batterijen, wat in een langdurige situatie een afweging is. De SteriPen Classic 3 is het model dat wij voeren. Zie het als aanvulling op een filter, niet als vervanging.

Doorstroomsnelheid, waar de werking op papier stukloopt

Twee filters kunnen op de verpakking dezelfde poriegrootte claimen en in je handen totaal verschillend aanvoelen. Dat verschil zit in de doorstroomsnelheid. In ons eigen assortiment loopt die van 0,45 tot 3 liter per minuut, bijna een factor zeven.

Waar dat op neerkomt: vul je een fles van anderhalve liter in één keer door, of sta je te knijpen tot je er genoeg van hebt. Bij een jerrycan groeit dat verschil verder uit. Haast heb je er zelden bij, dus als je de tijd hebt maakt het niet zo veel uit.

Het duidelijkst voel je het als je rechtstreeks uit het filter drinkt. Bij een hoge doorstroomsnelheid drink je gewoon. Bij een traag filter zuig je, wacht je, en zuig je opnieuw. Veel mensen vinden hun filter daardoor onprettig werken zonder de vinger op de oorzaak te kunnen leggen. Wij wegen dit bewust mee bij alles wat we in het assortiment opnemen.

Werkt een waterfilter in Nederland eigenlijk wel?

Voor je dagelijkse kraanwater niet. Roberta Hofman, senior onderzoeker waterbehandeling bij KWR, noemt zo'n filter in Nederland totaal overbodig, met als toelichting dat het Nederlandse kraanwater van uitstekende kwaliteit is en dat we daar zelf niets aan hoeven te verbeteren. Wij zijn het daarmee eens, en we verkopen liever niets dan iets wat je niet nodig hebt.

Een thuisfilter kan zelfs averechts uitpakken. Het televisieprogramma Pointer maakte een reportage over de nadelen van waterfilters, waaruit bleek dat er aanzienlijk meer bacteriën in het gefilterde water zaten. Een filter dat continu vochtig staat en niet op tijd wordt vervangen, wordt zelf een groeiplaats. Beide bevindingen staan uitgewerkt op Drinkwaterplatform.

Die uitspraken gaan alleen over kraanwater dat het gewoon doet. Een noodfilter koop je voor de situatie waarin dat niet zo is: een breuk in de leiding, een bacterie in het net waarna je een kookadvies krijgt, een storing bij het productiebedrijf, of helemaal geen druk meer op de kraan. Dan gaat de vraag niet meer over beter kraanwater, maar over de vraag of je überhaupt aan drinkwater komt.

Daar zit ook de winst voor hoe ver je vooruit kunt. Flessen water zijn zwaar en nemen ruimte in, dus je voorraad heeft een harde grens. Een filter gaat duizenden liters mee. Met een filter in huis maakt het nauwelijks nog uit of je je op 72 uur, een week of langer voorbereidt.

Wanneer je filter tegen je gaat werken

Vorst richt schade aan die je niet ziet

Blijft er na gebruik wat water in de microvezels achter en bevriest dat, dan zetten de ijskristallen de vezels uit elkaar. Van buiten oogt het filter ongeschonden en er komt gewoon water uit. Alleen zijn de gaatjes nu groter en houdt hij niet meer tegen wat hij hoort tegen te houden. Je hebt geen enkele manier om dat te merken, en daarin schuilt het gevaar.

De regel is dus simpel: je filter mag nergens liggen waar het kan vriezen. Dat sluit de schuur en de garage uit, en ook de auto, hoe logisch een filter in je autonoodpakket verder ook klinkt. Bewaar hem binnen en spoel hem na gebruik schoon zoals de handleiding voorschrijft.

Een filter dat je niet onderhoudt

Bij filters die je kunt terugspoelen herstelt die handeling de doorstroom. Sla je dat over, dan hoopt het vuil zich op aan de vuile kant en zakt de snelheid weg. Nat opbergen in een afgesloten zak geeft schimmel. Hoe je dat aanpakt staat in ons artikel over waterfilter onderhoud.

De eerste keer gebruik je je filter thuis

Een nieuw filter spoel je altijd even door voordat je hem in gebruik neemt. Dat staat in vrijwel elke handleiding en het kost je een halve minuut.

Haal hem daarnaast een keer uit de verpakking terwijl er niets aan de hand is. Niet als de kraan al droog staat, en niet als je op vakantie ergens in de jungle zit, want dan is het te laat voor een eerste proef. Je komt namelijk van alles tegen. Dat de schroefdraad net anders werkt dan je dacht. Dat je de waterzak beter van tevoren even had kunnen uitspoelen. Dat het dopje er op een bepaalde manier af moet. Kleinigheden, tot het moment dat ze in de weg zitten.

Wat dit betekent voor jouw keuze

De vraag die wij verreweg het vaakst krijgen gaat niet over de werking, maar over de keuze: welke moet ik hebben? Mensen vinden dat moeilijk, en dat is niet gek. Het aanbod is divers en bijna niemand heeft ervaring met dit product. Je koopt iets waarvan je hoopt dat je het nooit nodig hebt, dus je hebt geen enkele referentie.

Daardoor gaat het vaakst mis op een andere manier dan je zou denken. Niet doordat mensen het verkeerde filter kopen, maar doordat ze er geen kopen omdat ze er niet uitkomen. Een goedkoop filter is nog altijd beter dan geen filter, dus laat die keuze je niet verlammen.

Nu je weet hoe de werking van een waterfilter in elkaar zit, weet je ook waar je op moet letten. Hoe groot zijn de poriën. Zit er een carbonelement in en kun je dat los vervangen. Hoeveel liter per minuut komt eruit. Is het microvezelelement vervangbaar of koop je straks een compleet nieuw filter. En bovenal: ligt er een pakje tabletten naast, want zonder dat blijft er een gat in je voorbereiding.

Zelf houden we het assortiment bewust bij filters die voor veel mensen werken. De echt gespecialiseerde modellen laten we liggen, want die passen bij de meeste huishoudens niet. Wat er wel in komt beoordelen we streng op de kwaliteit van het filter en op de fabrikant erachter. Goedkope filters die je containergewijs uit China kunt importeren verkopen wij niet, hoe aantrekkelijk de marge ook is. Binnen die grens maken we juist ruimte voor verschillende voorkeuren, want de een let vooral op de prijs, de ander op de levensduur en de derde op gebruiksgemak. Het assortiment groeit daarom elke maand nog.

Zelf gebruik ik een filter dat ik als rietje kan gebruiken en waar ook een fles op past, met een carbonfilter en een vervangbaar microvezelelement erin. Alle functionaliteit die op één filter te krijgen is, wil ik ook echt hebben. Dan hoef ik er later niet alsnog een tweede naast te leggen.

Wil je weten welk type bij jouw situatie past, doorloop dan onze waterfilter keuzehulp of lees waar je op let bij de aanschaf van een waterfilter. Weet je al wat je zoekt, dan staan onze waterfilters voor je noodpakket bij elkaar. En haal hem daarna uit de doos, vandaag nog.