Van regenwater naar drinkwater

Er komt geen water meer uit de kraan. Je hebt nog wat flessen staan, maar je weet niet hoe lang dit duurt. En buiten staat een regenton vol water waar je niets mee durft te doen. Dat is een logische aarzeling, want regenwater ziet er schoon uit terwijl iedereen je vertelt dat het dat niet is.

Regenwater filteren tot drinkwater kan wel degelijk, en het is geen ingewikkeld proces. Het vraagt alleen dat je weet waar het risico zit, en dat zit op een andere plek dan je zou denken. Hieronder loop je stap voor stap door hoe je regenwater opvangt, voorfiltert, filtert en veilig maakt. Dezelfde aanpak werkt voor slootwater, vijverwater en water uit een put.

Is regenwater veilig om te drinken?

Zonder behandeling niet. Regen valt als vrijwel gedestilleerd water uit de lucht, maar hij is al vervuild voordat hij je regenton bereikt. Ons uitgangspunt is simpel: ga ervan uit dat regenwater vervuild is. Doe je dat, en neem je vervolgens de juiste stappen, dan kun je het gewoon drinken. Die aanname vooraf is cruciaal, want daarna volgen de stappen vanzelf.

Tijdens het vallen neemt regen stoffen op uit de lucht: fijnstof, stikstofoxiden, roet en zwaveldioxide uit verkeer en industrie. Daarna komt hij op je dak terecht, en daar ligt vogelpoep, mos, bladeren en stof. Regenwater is van nature zacht en licht zuur, waardoor het gemakkelijk metalen oplost uit een zinken goot of een loden slab. En als het water eenmaal in de ton staat, wordt dat stilstaande water een prima leefomgeving voor bacteriën, algen en muggenlarven.

Er is nog een categorie die je met geen enkele noodmethode oplost. Het RIVM wil de richtwaarde voor PFAS in drinkwater flink aanscherpen, van de wettelijke 100 nanogram per liter naar 4,4 nanogram. Drinkwater uit oppervlaktewater haalt die strengere waarde niet overal, en regenwater valt in diezelfde hoek. Koken en tabletten doen niets tegen PFAS. Actieve kool vangt er een deel van af, en drinkwaterbedrijven zetten het daar ook voor in. Een compact carbonfilter in een noodpakket is daar alleen niet op getest. Reken er dus niet op. Dat is geen reden om regenwater in een noodsituatie te laten staan, want uitdroging is een acuut probleem en PFAS is dat niet. Het is wel de reden waarom regenwater een noodoplossing is en geen permanent alternatief voor de kraan.

Zolang er kraanwater is en er geen kookadvies geldt, is kraanwater in Nederland de betere keuze. Kraanwater in Nederland is heel erg schoon. Het wordt zelfs strenger gecontroleerd dan flessenwater.

Regenwater filteren tot drinkwater: de vijf stappen

Het lastigste aan regenwater zuiveren is niet de techniek, maar de volgorde. Als je een goede filter koopt en die op modderig water zet, heb je binnen no-time een verstopt filter en nog steeds geen drinkwater. Wat je 'startwater' is bepaalt hoeveel er van je filter gevraagd wordt.

Stap 1: vang het zo schoon mogelijk op

Hoe schoner het oppervlak waar je water vandaan komt, hoe minder werk de rest van de keten heeft. Keramische dakpannen, leien, roestvrij staal en gecoat metaal zijn geschikt. Bitumen, houten shingles en groene daken geven meer afspoeling mee. Loden goten, mogelijk asbesthoudende daken en sterk verweerde of bemoste daken gebruik je niet voor drinkwater.

Heb je een dak waar je niet gerust op bent, dan is een schoon zeil of een tarp een betere start dan je dakgoot. Je vangt minder op, maar je begint met water dat alleen door de lucht is gegaan. Het water van dat twijfelachtige dak kun je nog prima gebruiken voor de wc, de afwas en de tuin, en dat scheelt weer in je goede water.

Zorg dat je opvangvat een deksel heeft. Een open regenton trekt insecten, bladeren en dieren aan, en algen groeien er in het zonlicht vrolijk op door.

Stap 2: laat de eerste regen weglopen

De eerste hoeveelheid water die van je dak komt spoelt alles mee wat zich sinds de vorige bui heeft opgehoopt. Die eerste stroom heet de first flush, en die wil je liever niet in je ton hebben.

Reken op de eerste 1 tot 2 millimeter neerslag, in de praktijk grofweg de eerste vijf tot tien minuten van een bui. Er bestaan first-flush-diverters die dit automatisch doen, maar je kunt de regenpijp ook simpelweg de eerste minuten naast de ton laten lopen. Het kost je niets en het scheelt aanzienlijk in wat er verderop uit je filter moet komen.

Stap 3: voorfilteren, en dat doe je vóór het filter

Voorfilteren is een aparte stap die je zet voordat het water je waterfilter in gaat. Het gebeurt niet ín het filter. De meeste filters kun je gewoon terugspoelen, dus een verstopping is zelden écht einde verhaal voor je filter. Maar met troebel water sta je aan de lopende band te backflushen in plaats van water te filteren.

Je haalt tijdens het voorfilteren  het grove werk weg: bladeren, zand, insecten en zwevend vuil. Een koffiefilter, een schone theedoek, een nylonkous of een fijnmazig gaas op de inloop van je ton werkt allemaal. Je kan het ook via zo'n doek of stuk textiel in een andere container laten lopen als dat makkelijker voor je is. Is het water echt troebel, laat het dan eerst een uur staan in een emmer. Het zware materiaal zakt naar de bodem. Giet daarna het heldere deel voorzichtig over.

Voorfilteren maakt water niet veilig. Het zorgt ervoor dat de stappen daarna hun werk kunnen doen. Een filter, UV-licht en een zuiveringstablet werken alledrie slechter naarmate er meer in het water zweeft.

Stap 4: filter het water

Nu pas komt je waterfilter aan de beurt. Een draagbaar filter met een poriegrootte van 0,1 of 0,2 micron houdt bacteriën, parasieten, zand en microplastics tegen. De Sawyer Squeeze en de Sawyer Mini filteren tot 0,1 micron. Wil je grotere hoeveelheden tegelijk verwerken, dan is een zwaartekrachtfilter praktischer. De Katadyn BeFree Gravity Filter 3L hang je op, en het water loopt vanzelf door naar een tapkraantje.

Zit er een carbonfilter in je waterfilter, dan haalt dat ook geuren, chloorsmaak en een deel van de opgeloste stoffen weg. Dat maakt het water niet alleen veiliger maar ook drinkbaarder, en dat telt zwaarder dan het klinkt: water dat vies smaakt wordt te weinig gedronken.

Twijfel je welk type bij jouw situatie past, dan helpt onze waterfilter keuzehulp je verder. In hoe een waterfilter werkt leggen we uit wat er in zo'n filterelement gebeurt.

Stap 5: desinfecteer wat het filter doorlaat

Een draagbaar waterfilter houdt virussen niet tegen. Virussen zijn zo klein dat ze door de poriën heen passen, en daar is een microvezelfilter simpelweg niet op gebouwd. Bij regenwater van een schoon dak is dat risico kleiner dan bij oppervlaktewater. Maar in een noodsituatie weet je niet altijd wat er in je systeem terecht is gekomen. Daarom volgt er na het filteren nog een stap.

Koken is de meest robuuste methode en hij werkt tegen bacteriën, virussen en parasieten tegelijk. Het RIVM schrijft bij een kookadvies drie minuten doorkoken voor, en dat is ook de termijn die we hier aanhouden. Je leest soms één minuut, maar dat is de Amerikaanse richtlijn; de Nederlandse drinkwaterbedrijven en het RIVM houden drie minuten aan. Laat het water daarna afkoelen in een schone, afgesloten pan of container. Wat je hierbij nodig hebt is brandstof, en bij een langdurige stroomstoring is dat de beperkende factor.

Waterzuiveringstabletten doden virussen, bacteriën en parasieten met een chlooroplossing en kosten je geen brandstof. Een pakje Aquatabs weegt niets en behandelt tientallen liters. De keerzijde is de chloorsmaak, en die haal je er weer uit met een carbonfilter. Hoe je ze doseert lees je in hoe je Aquatabs gebruikt.

UV-licht maakt bacteriën, virussen en parasieten onschadelijk zonder smaak of chemie. Een Steripen roer je een halve minuut door je fles. Voorwaarde is helder water en werkende batterijen. Troebel water neemt het UV-licht op en laat het minder ver doordringen, waardoor de dosis niet overal in de fles komt.

Wij adviseren de combinatie van een filter en tabletten, omdat ze elkaars gaten dekken en overal te gebruiken zijn. Het filter haalt eruit wat de tabletten laten zitten, zoals zand en microplastics, en de tabletten doden wat het filter doorlaat. Voorgefilterd water, dan door het filter, dan een tablet erin: daarmee heb je schoon, veilig en drinkbaar water zonder dat je ergens vuur voor nodig hebt. Wil je van de chloorsmaak af? Filter het water dan nogmaals met een carbonfilter. 

Slootwater, of toch liever een meer of rivier?

Na regenwater is dit de vraag die we het vaakst krijgen: kan slootwater ook? In theorie wel, en de route is dezelfde. In de praktijk maak je het jezelf er niet makkelijk mee.

Slootwater is vaak troebel en bevat veel meer sediment en organisch materiaal dan regenwater. Je moet het langer laten bezinken, grondiger voorfilteren, en je filter loopt er sneller van vol. Reken erop dat je vaker moet terugspoelen; hoe je dat doet staat in ons artikel over waterfilter onderhoud.

Heb je de keuze, ga dan liever naar een meer of een rivier. Daar is meer beweging in het water en minder ophoping van bagger, en je begint dus met een schoner startpunt. Een sloot is de bron waar je wat ons betreft op terugvalt als er echt niets anders is.

Let bij elk oppervlaktewater op waar het langs loopt. Water dat door landbouwgebied stroomt kan bestrijdingsmiddelen en meststoffen meevoeren, en water bij een industrieterrein of een drukke weg zware metalen en olieresten. Koken en tabletten doen daar niets tegen. Een carbonfilter pakt wel een deel van de zware metalen en de chemische stoffen. Ben je op oppervlaktewater aangewezen, dan is dat een goede reden om een filter met carbonelement te kiezen. Kies bij twijfel toch de bron die het verst van zulke plekken ligt, ook al ziet die er troebeler uit. Troebelheid spoel je eruit, opgeloste chemie maar ten dele.

Grondwater, putwater en bronwater

Heb je een put of een slagpomp op je erf, dan zit je goed. Je hebt dan een bron die niet afhankelijk is van het leidingnet. Grondwater is bovendien vaak schoner dan oppervlaktewater, want de bodem heeft al een deel van het filterwerk gedaan.

Toch is er één ding waar je bij grondwater op moet letten. Nitraat.

In landbouwgebieden komt via bemesting nitraat in het bovenste grondwater. De Europese drinkwaternorm ligt op 50 milligram per liter, en die norm is er om de gezondheid te beschermen. In het bovenste grondwater wordt hij op veel plaatsen overschreden, blijkt uit de metingen van het RIVM.

Voor een gezonde volwassene is dat bij incidenteel gebruik geen probleem. Voor baby's onder de zes maanden die flesvoeding krijgen wel, omdat nitraat de zuurstofopname in hun bloed kan verstoren. Dat heet methemoglobinemie, in de volksmond het blauwe-babysyndroom.

Voor dit artikel is dat om één reden belangrijk: koken haalt nitraat er niet uit, het maakt de concentratie juist hoger. Er verdampt water, het nitraat blijft achter. Het Amerikaanse Department of Health van Minnesota stelt het onomwonden: gekookt water is geen veilige optie, omdat koken nitraat juist geconcentreerder maakt. Datzelfde geldt voor zout. Een microvezelfilter en een zuiveringstablet doen hier ook niets. En anders dan bij zware metalen helpt een carbonfilter je evenmin: nitraat haal je er alleen uit met omgekeerde osmose.

Voor de meeste noodsituaties is dat geen showstopper: je drinkt een paar dagen uit je put en dat is 'prima'. Maar heb je een baby in huis, gebruik dan opgeslagen flessenwater voor de voeding en bewaar het putwater voor de rest. Het RIVM adviseert eigenaren van een eigen winning drie dingen: weet hoe je systeem loopt, breng de risico's in kaart en laat het water meten. Dat is iets wat je op een rustige dag doet, niet pas tijdens een verstoring.

Voor het grondwater geldt gewoon dezelfde route als hierboven: voorfilteren als het troebel is, filteren, en daarna koken of een tablet.

Wanneer je regenwater beter niet drinkt

Er zijn situaties waarin geen enkele eenvoudige methode het water betrouwbaar veilig maakt. Gebruik regenwater niet als drinkwater wanneer het van een dak komt dat mogelijk asbesthoudend is. Datzelfde geldt voor een sterk vervuild industrieel oppervlak, en voor een dak met veel vogelpoep of zichtbare bitumen- of metaalafspoeling. Datzelfde geldt na een brand in de buurt, bij rook, na een chemisch incident of vlak na het spuiten van gewassen in de omgeving.

Vertrouw ook je zintuigen. Een olieachtige glans, een chemische geur of een vreemde kleur zijn signalen om dat water te laten staan. Gebruik het dan voor de wc en het schoonmaken, en houd je beste water voor drinken, koken en tandenpoetsen.

Voor babyvoeding, kwetsbare ouderen, zwangeren en mensen met een verminderde weerstand is de lat hoger. Gebruik voor hen bij voorkeur water uit een gesloten verpakking, en volg de instructies van je veiligheidsregio of drinkwaterbedrijf.

Hoeveel water levert je dak eigenlijk op?

Meer dan je denkt, en dat is het geruststellende deel van dit verhaal. De rekensom is simpel: dakoppervlak in vierkante meters, maal de neerslag in millimeters, maal 0,8 voor verlies door verdamping, spatten en de first flush en een beetje zekerheid.

Dakoppervlak	Neerslag	Opbrengst	Bij 3 liter per persoon per dag
20 m²	5 mm	80 liter	circa 26 dagen voor 1 persoon
50 m²	10 mm	400 liter	circa 133 dagen voor 1 persoon
80 m²	15 mm	960 liter	circa 320 dagen voor 1 persoon

Eén flinke bui op een gemiddeld rijtjeshuis levert dus al honderden liters op. Opvangen is zelden je knelpunt. Waar je in de praktijk tegenaan loopt is opslagruimte, filtercapaciteit en brandstof. Een opvouwbare jerrycan van 10 liter neemt leeg vrijwel geen ruimte in en lost het eerste probleem grotendeels op.

De fouten die we het vaakst tegenkomen

• Water door een stuk stof zoals een theedoek halen en denken dat je klaar bent. Een doek haalt zichtbare rommel weg en verder niets; ziekteverwekkers gaan er dwars doorheen.
• Alleen actieve kool gebruiken. Kool maakt water lekkerder en haalt geuren weg, maar het is geen desinfectie of effectieve filtering.
• Vuil en schoon water door elkaar gebruiken of bewaren. Neem twee aparte containers en zet er met tape op welke welke is. Dat klinkt overdreven op een rustige dag, maar onder stress worden juist dit soort dingen verwisseld.
• Vergeten dat koken brandstof kost. Als koken je enige desinfectiestap is, dan stopt je watervoorziening op het moment dat je gas op is. Daarom zitten er waterzuiveringstabletten in vrijwel elk noodpakket dat wij samenstellen.
• Het waterfilter laten bevriezen. Blijft er water in de vezels achter en bevriest dat, dan levert dat schade op in de vezels door het uitzettende water. Het filter houdt dan niets meer tegen, en van buiten zie je daar niets van. Bewaar je filter vorstvrij.

En de fout die het vaakst wordt gemaakt: het hele systeem of proces voor het eerst uitproberen op het moment dat je hem nodig hebt.

Wat er gebeurde toen we het zelf probeerden

Nick heeft dit een keer uitgeprobeerd op een regenachtige dag, met een schone emmer in de tuin. Aan het eind van die dag zat er een flinke bodem water in. Niet genoeg om een dag van te leven, wel genoeg om te testen. Dat water ging door een filter en was daarna gewoon drinkbaar. Hij is er in elk geval niet ziek van geworden ;). Maar zonder gekheid. Het was fijn om dit een keer te proberen en te doorleven.

Twee dingen vielen namelijk op. Het ging makkelijker dan verwacht, want er komt geen ingewikkeld systeem aan te pas. En de emmer maakt duidelijk hoeveel water één dag regen werkelijk oplevert, wat een nuttiger gegeven is dan welke tabel dan ook. En dat is nog maar met een klein oppervlak! Met een stukje zeil vang je al veel meer water op.

Doe dat zelf ook een keer op een zaterdagmiddag. Zet een schone emmer buiten, haal je filter uit de verpakking en filter er een liter uit. Je leert hoe je filter werkt, hoe de schroefdraad zit, hoe hard je moet knijpen en of je nog iets mist. Dat kwartier is de goedkoopste voorbereiding die er is, en het is een stuk prettiger om te ontdekken op een dag dat het er niet echt om spant.

Houd het gezuiverde water schoon

Als je het water eenmaal veilig hebt, wil je dat zo houden. Bewaar het in schone, afgesloten containers van voedselgeschikt materiaal, koel en donker, want zonlicht geeft algengroei. Raak de binnenkant van doppen en jerrycans niet aan met je handen. Gebruik een kraantje of schenk het uit. Doop geen bekers in de container, want daarmee breng je bij elke schep opnieuw bacteriën in je voorraad. Hoe lang je water goed blijft lees je in hoe lang je water kunt bewaren.

Voor de hoeveelheid houden wij drie liter per persoon per dag aan, voor drinken, koken en jezelf wassen. Voor 72 uur is dat negen liter per persoon, en voor een gezin van vier komt dat neer op 36 liter. Wil je uitrekenen wat dat voor jouw huishouden betekent, dan helpt hoeveel water je nodig hebt in een noodsituatie je daarbij.

Regenwater is je achtervang, niet je plan A

Wat dit onderwerp verwarrend maakt is dat er twee heel verschillende problemen door elkaar lopen. Ziekteverwekkers zijn het acute probleem, en dat is ook het probleem dat je met eenvoudige middelen oplost: opvangen, voorfilteren, filteren, desinfecteren. Opgeloste stoffen zijn het tweede probleem. Een carbonfilter pakt daar een deel van, zoals zware metalen en veel organische verbindingen, maar zout en nitraat blijven zitten en PFAS maar ten dele. Voor een paar dagen overbruggen is dat geen bezwaar. Voor een permanente watervoorziening wel.

De tip van de oprichter van RampReady, Nick: Mijn vuistregel is; een systeem of proces moet simpel genoeg zijn om het onder stress te kunnen onthouden én nog goed uit te voeren. 

Wil je dit thuis regelen, begin dan met een filter dat bij jouw situatie past en een pakje waterzuiveringstabletten erbij. Bekijk onze waterfilters voor noodsituaties of loop de keuzehulp door als je nog twijfelt tussen de modellen. Kom je er niet uit, stuur ons gerust een bericht; we denken graag met je mee over wat bij jouw huis en huishouden past.